Bói cỏ thi (筮法)
Bói cỏ thi (筮法) hay phép Đại Diễn là phương thức chiêm bói gốc của Kinh Dịch. Ngô Tất Tố chép: dùng 50 cọng cỏ thi, rút một cọng cất đi (Thái Cực không dùng), lấy 49 cọng phân chia 1.
Bốn thao tác một lần biến (Tứ dinh)
Mỗi lần biến trải qua bốn dinh 1:
- Phân nhị: Chia ngẫu nhiên 49 cọng làm hai (tượng Lưỡng nghi).
- Quải nhất: Rút một cọng bên hữu cài kẽ ngón út tay trái (tượng Tam tài).
- Điệp tứ: Đếm nhóm bốn cọng bên tả (tượng Tứ thời).
- Quy kỳ: Cọng dư (1–4) kẹp ngón vô danh (tượng nhuận); đếm tiếp bên hữu, cọng dư kẹp ngón giữa (hai lần nhuận).
Số cọng kẹp ở lần biến đầu luôn là 5 (lẻ) hoặc 9 (chẵn). Cọng còn lại (44 hoặc 40) dùng tiếp cho lần hai và ba (kẹp ra 4 hoặc 8) 1.
Ba biến thành một hào, mười tám biến thành quẻ
Cứ ba lần biến thì thành một hào, theo số cọng còn lại chia 4 1:
- Lão Dương (9): Ba lần lẻ (loại 13, còn 36 = 4 × 9). Dương động (∎ / O), hóa Âm.
- Thiếu Âm (8): Hai lẻ một chẵn (loại 17, còn 32 = 4 × 8). Âm tĩnh (— —).
- Thiếu Dương (7): Hai chẵn một lẻ (loại 21, còn 28 = 4 × 7). Dương tĩnh (——).
- Lão Âm (6): Ba lần chẵn (loại 25, còn 24 = 4 × 6). Âm động (X), hóa Dương.
Sau mười tám lần biến, sáu hào được vạch từ dưới lên (Sơ đến Thượng) lập thành bản quái và biến quái 1.
Viên thần và Phương trí
Thu Giang dẫn Hệ từ: “Thi chi đức, viên nhi thần; Quái chi đức, phương dĩ trí” — đức cỏ thi tròn mà thần, đức quẻ vuông mà trí 2. Cỏ thi cảm thông vô hình; quẻ nắm bắt hữu hình. Dẫn Bảo Ba (Chu Dịch Nguyên chỉ), ông nhấn mạnh thần minh chính là linh giác nội tại (“linh tại ngã”), quẻ bói soi sáng khi ngờ vực 2.
Ghi chú thứ cấp (ngoài kho)
Chu Hy hệ thống nghi thức bói cỏ thi trong thiên Thệ nghi (Dịch Học Khởi Mông), lập phép đoán theo hào biến 3.
Liên quan
- Kinh Dịch — Hình nhi thượng/hạ học, kỷ luật trích dẫn.
- Hào (爻) — sáu hào, Chín/Sáu, động tĩnh.
- Hào từ (爻辭) — lời Chiêm theo từng hào.
- Quẻ (卦) — bản quái và chi quái.
- Tượng (象) — Tượng và Chiêm.