Thuyết quái (說卦)

Thuyết quái (說卦) — hay Thuyết quái truyện (說卦傳) — là thiên thứ năm trong Thập Dực của Khổng Tử. Ngô Tất Tố định nghĩa: “Thuyết quái nói về đức nghiệp, pháp tượng và sự biến hóa của tám quẻ” ¹. Đây là văn bản kinh điển duy nhất thiết lập toàn diện hệ thống biểu tượng (Tượng pháp) cho Bát quái.

Cội nguồn của Tượng học

Thu Giang Nguyễn Duy Cần nhấn mạnh: “Dịch Kinh nằm trong cái học về Tượng… Cho nên Dịch Truyện là quan trọng, nhất là bộ phận thứ 5 của nó, là Thuyết Quái” ². Nếu không thấu triệt Thuyết quái, người đọc không thể hiểu nổi căn nguyên vì sao một quẻ hay một hào lại tượng trưng cho con ngựa, con rồng, cây gỗ hay vết thương ².

Thuyết quái phân loại và ánh xạ tám quẻ đơn vào mọi chiều kích vũ trụ và đời sống:

• Tự nhiên: Kiền là Trời, Khôn là Đất, Chấn là Sấm, Tốn là Gió/Cây, Khảm là Nước/Mây, Ly là Lửa/Mặt trời, Cấn là Núi, Đoài là Đầm ¹.
• Gia đình: Kiền là Cha, Khôn là Mẹ, Chấn là Trưởng nam, Tốn là Trưởng nữ, Khảm là Trung nam, Ly là Trung nữ, Cấn là Thiếu nam, Đoài là Thiếu nữ ¹.
• Loài vật: Kiền là Ngựa, Khôn là Bò, Chấn là Rồng, Tốn là Gà, Khảm là Heo, Ly là Trĩ/Rùa, Cấn là Chó, Đoài là Dê ¹.
• Thân thể: Kiền là Đầu, Khôn là Bụng, Chấn là Chân, Tốn là Đùi, Khảm là Tai, Ly là Mắt, Cấn là Tay, Đoài là Miệng ¹.

Khoảng trống văn bản và phê bình tư liệu

Một điểm đáng chú ý về mặt thư tịch: trong khi Thu Giang coi Thuyết quái là thiên quan trọng bậc nhất, thì bản dịch của Ngô Tất Tố bỏ hẳn thiên này, chỉ trích dẫn rải rác một số câu trong Đồ thuyết của Chu Hy ². Thu Giang nhận xét: Phan Sào Nam chỉ dành cho Thuyết quái một tiết ngắn, Ngô Tất Tố bỏ hẳn, chỉ có Nguyễn Duy Tinh dịch đủ nhưng lại than khó hiểu nên chỉ dịch sát chữ thiếu bình giải ².

Liên quan

• Tượng (象) — bản thể Tượng học bắt nguồn từ Thuyết quái.
• Quẻ (卦) — tám quẻ đơn làm đối tượng quy chiếu của Thuyết quái.
• Kinh Dịch — nguồn và cấu trúc — khoảng trống thư tịch giữa các bản dịch Việt văn.
• Bói mai rùa (龜卜) — tượng con rùa quẻ Ly trong Thuyết quái.