Văn Ngôn (文言)

Văn Ngôn (文言) — còn gọi là Văn Ngôn truyện (文言傳) — là thiên trước tác đặc biệt trong Thập Dực của Khổng Tử. Ngô Tất Tố xác định đặc tính độc nhất của thiên này: “Văn ngôn chuyên thích hai quẻ Kiền, Khôn” ¹. Trong toàn bộ 64 quẻ, chỉ duy nhất hai quẻ thuần Dương và thuần Âm này mới có bài Văn Ngôn riêng biệt.

Vì sao chỉ có Kiền và Khôn?

Trình Di giải thích lý do: “Các quẻ khác chỉ có lời Thoán và Tượng mà thôi, riêng về quẻ Kiền quẻ Khôn lại đặt ra bài Văn Ngôn, để nói cho rõ nghĩa thêm, và để suy rộng đạo Kiền Khôn, đem ra mà làm việc người” ¹.

Chu Hy bổ chú thêm: Kiền Khôn là cửa ngõ và gốc rễ của vạn vật; bài Văn Ngôn nói cạn kiệt những “dư uẩn” u huyền của hai quẻ đầu mối, từ đó người học có thể lấy đó làm khuôn mẫu mà suy rộng ra 62 quẻ còn lại ¹.

Nội dung cốt lõi của hai bài Văn Ngôn

1. Kiền Văn Ngôn (乾文言): Chuyển hóa bốn đức tự nhiên của Trời thành bốn chuẩn mực đạo đức của con người:

   • Nguyên là đầu của điều thiện, ứng với lòng Nhân.
   • Hanh là sự hội tụ các điều tốt đẹp, ứng với đức Lễ.
   • Lợi là sự hòa hợp của điều nghĩa, ứng với lẽ Nghĩa.
   • Trinh là gốc rễ bền vững của muôn việc, ứng với đức Trí ¹. Đồng thời đúc kết quy luật tương cảm tự nhiên: “Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu” — nước chảy về chỗ ướt, lửa tìm đến chỗ khô, mây theo rồng, gió theo cọp, thánh nhân xuất hiện muôn dân ngóng trông ¹.

2. Khôn Văn Ngôn (坤文言): Phát biểu bản chất của Đất: “Khôn chí nhu nhi động dã cương, chí tĩnh nhi đức phương” (Đạo Khôn rất mềm mà động thì cứng, rất tĩnh mà đức thì vuông) ¹. Khuyên răn cảnh giác từ manh nha: đạp sương ắt biết băng dày sắp đến (lý sương kiên băng chí), tích lũy điều thiện ắt có phúc ấm bền lâu ¹.

Liên quan

• Thoán từ (彖辭) — lớp chú giải nền tảng mà Văn Ngôn bổ sung cho Kiền Khôn.
• Tượng từ và Tượng truyện (象辭與象傳) — cấu trúc chú giải đi cùng Văn Ngôn.
• Quẻ (卦) — quẻ Kiền và quẻ Khôn làm bản thể của toàn thể 64 quẻ.
• Kinh Dịch — phương pháp luận Dịch học.