Quái từ (卦辭)
Quái từ (卦辭) — còn gọi là Lời Quẻ hay Lời Thoán (彖辭) — là lời phán quyết tổng kết về sự lành dữ, hanh thông hay bế tắc của trọn vẹn một quẻ sáu hào.
Bước ngoặt văn tự hóa của Chu Văn Vương
Từ thời Phục Hy sáng chế cho đến cuối nhà Thương, Kinh Dịch chỉ gồm những vạch liền và vạch đứt chồng lên nhau, “vẫn chỉ là một mớ vạch liền, vạch đứt, chưa có tên hiệu chữ nghĩa gì cả” 1.
Sang đầu nhà Chu, khi bị giam cầm tại ngục Hữu Lý, Chu Văn Vương mới đem 64 quẻ của Phục Hy đặt định từng danh xưng (Kiền, Khôn, Truân, Mông…) và “diễn thêm lời ở dưới mỗi quẻ để nói về sự lành dữ của cả quẻ” 1. Chẳng hạn ở quẻ Kiền, Quái từ là bốn chữ “Nguyên hanh lợi trinh” (元亨利貞); ở quẻ Khôn là “Nguyên hanh, lợi tẩn mã chi trinh” (元亨利牝馬之貞) 1. Lời ấy là văn bản thành văn đầu tiên gắn vào hình quẻ.
Tính chất toàn thể của Lời Quẻ
Khác với Lời Hào (Hào từ) của Chu Công soi chiếu vào từng vị trí và biến chuyển cục bộ, Quái từ thâu tóm khí vận và xu thế của toàn thể một thời kỳ:
- Định danh thời thế: Mỗi quẻ biểu trưng cho một trạng thái vận động lớn của trời đất và nhân sự (thời Kiền là cương kiện sáng tạo, thời Khôn là thuận tòng nhu hòa, thời Truân là gian nan khởi nghiệp).
- Lời đoán chủ đạo (Chiêm): Nêu rõ phương hướng hành động cho người xem bói: nên tiến hành đại sự hay thủ hiểm giữ mình, lợi về việc gì và kiêng kỵ điều gì 1.
- Mối quan hệ với Thoán truyện: Về sau, Khổng Tử viết Thoán truyện để giải thích căn nguyên vì sao Văn Vương lại đặt ra Quái từ như vậy, dựa trên sự phân tích quái đức và tương quan các hào 2.
Liên quan
- Thoán từ (彖辭) — mối quan hệ giữa Quái từ (Lời Thoán) và Thoán truyện của Khổng Tử.
- Hào từ (爻辭) — lời Chu Công giải thích chi tiết cho từng hào dưới Lời Quẻ.
- Quẻ (卦) — kết cấu nội quái, ngoại quái làm nền tảng cho Quái từ.
- Kinh Dịch — nguồn gốc văn bản và phương pháp chú giải.